خاک ورزی از مهمترین کارها و عملیات در کشاورزی است که در این مقاله به طور مفصل به اهداف خاک ورزی می پردازیم. بعضی از مهمترین اهداف خاک ورزی عبارتند از:
بهسازی ساختمان خاک
اصولا ساختمان دانه دانه خاک که موجب نفوذ سریع آب و حفظ و نگهداری صحیح آن، افزایش گنجایش هوا وتسهيل تهویه خاک و تقليل مقاومت آن در مقابل ريشه دوانی شود، مورد نظر است. از طرف دیگر یک بستر مطلوب برای بذر معمولا بر وجود ذرات کوچک تر و نرم تر خاک در مجاورت بذرها دلالت می کند.
اما باید توجه داشت که امکان بهسازی ساختمان خاک از طریق عملیات خاک ورزی تنها در شرایط کاملا مطلوب رطوبت خاک انجام پذیر است، در غیر این صورت اثر خاک ورزی بر ساختمان خاک اغلب زیان آور خواهد بود تا سودمند. چنانچه در هنگام عملیات خاک ورزی، خاک بیش از حد رطوبت داشته باشد، خاک فشرده شده و در صورتی که خاک بیش از حد خشک باشد، خاک پودر می گردد.
حفظ و نگهداری رطوبت
چنانچه خاک ورزی بر اساس روش های تایید شده حفاظت خاک انجام گیرد، می تواند در کاهش آبدوی سطحی موثر واقع شود. بدین ترتيب، عملیات خاک ورزی باعث بهتر شدن نفوذ آب در خاک می شود و ممکن است میزان آب ذخیره شده در خاک را دو برابر نماید. سطح ناهموار به وجود آمده پس از خاک ورزی می تواند از طریق کاهش آبدوی سطحی و به حداقل رساندن سله بستن سطح خاک، موجب افزایش نفوذ آب در خاک گردد. همچنین با پوششی از بقایای گیاهی که سطح خاک را در مقابل اصابت قطرات باران محافظت می کند، می توان نتایج حاصله را افزایش داد.
تهویه خاک
جريان هوا معمولا در خاک هایی که دارای ساختمانی خوب هستند، رضایت بخش می باشد. خاک هایی که به شدت فشرده می شوند، با از دست دادن آب خود در فصل خشک ترک می خورند، این ترک های عمیق، تنها تا اندازه ای باعث بهبود جریان هوا می گردند.
نفوذپذیری خاک
استفاده از تراکتورهای چرخ دار و ادوات سنگین در زراعت های آبی موجب فشرده شدن خاک، گاهی اوقات تا عمق ۵۰ سانتی متری می شود و بدین ترتیب اثر بدی در نفوذ آب می گذارد. این موضوع همراه با تقلیل در رشد ریشه بوده و باعث کندی رشد گیاه می گردد. به منظور بهتر شدن نفوذ آب در خاک، لایه های فشرده شده باید از بین بروند. این کار با استفاده از وسایلی که لایه های فشرده شده را خرد می کنند، حاصل می شود. معمولا عمق ۳۰ سانتي متری کافی است اما چنانچه برداشت محصول در زمان مرطوب بودن خاک انجام گرفته باشد، این عمليات تا عمق ۵۰ سانتي مترى يا بيشتر مورد لزوم است.
ریشه دوانی
خاک ورزی معمولا فقط بر روی یک دهم از حجم خاکی که ریشه اکثر محصولات در آن گسترش پیدا می کند، موثر است. بنابراین تنها به میزان محدودی در نفوذ ریشه در خاک تاثیر می گذارد. حتى استفاده از زیر شکن (سابسويلر) نیز به طور کامل نمی تواند در نفوذ بیشتر ریشه به اعماق تاثیر زیادی داشته باشد.
تامین مقدار زیادی از مواد غذایی و آب در لایه های زیرین خاک، بیش از عملیات خاک ورزی باعث نفوذ ریشه به اعماق خاک خواهد شد مگر این که یک لایه سخت عمقی تشکیل شده باشد. بنابراین، شکستن این لایه سخت به وسیله شخم زدن و استفاده از زير شكن، معمولا برای بهتر شدن نفوذ ریشه در خاک ضروری می باشد.
تهیه بستر بذر
یکی از قدیمی ترین اهداف خاک ورزی، تهیه بستر بذر و پوشانیدن بذرها بوده است. شخم ابتدایی در این مورد بخصوص موثر نمی باشد. این شخم باعث می شود تا خاک بسیار سست گردیده و مقدار از دست رفتن رطوبت از طریق تبخیرافزایش یابد. بدین ترتیب بذرها را نمی توان در عمقی مناسب قرار داد و تماس بين بذرها و ذرات خاک برای رسیدن رطوبت به بذر کافی نیست و بستر بذر، قبل از سبز شدن بذرها خشک می شود. بنابراین بذرها به طور غیر عادی سر از خاک درآورده و تعداد بوته ها کافی نمی باشد.
در این حال معمولا تعداد دیگری از عملیات خاک ورزی مورد نیاز است تا اثرات منفی شخم را خنثی نماید، بدین معنی که کلوخ های بزرگ برگردانده شده را باید خرد کرده، خاکی را که بیش از حد سست و نرم شده است بهم فشرده، لایه سخت (لایه سخت به وجود آمده ناشی از کار مداوم گاوآهن برگردان دار) را خرد کرده و سطح خاک را تراز نمود. چنانچه بستر بذر به خوبی تهیه شده و عاری از علف هرز باشد، در تسريع مرحله اول رشد محصول، اهمیت زیادی خواهد داشت.
برگرداندن خاک
تحت بعضی از شرایط، ممكن است برگرداندن خاک یک عمل مطلوب محسوب شود. ممكن است لازم شود خاک حاصلخیز را به سطح آورده و روی لایه فوقانی که ساختمان خود را از دست داده و از نظر مواد غذایی ضعیف است، پوشانیده شود. ممكن است لايه سطحی خاک را با لایه های عمیق تر مخلوط کرد و موجب بهتر شدن خواص فیزیکی خاک سطحی گردید.
با برگرداندن خاک، بذر علف های هرز دفن شده و در عمقی که مانع سبز شدن آن ها می گردد، قرار می گیرد. چنانچه بقایای محصول، آلوده به حشرات (در مراحل مختلف رشد) یا اسپرهای بیماری زا باشد، برگرداندن خاک می تواند با دفن کامل آن ها در سالم سازی خاک کمک نماید.
کنترل علف های هرز
كنترل علف های هرز احتمالا سودمندترین و مهمترین بخش در خاک ورزی می باشد. آزمايشات مكرر نشان داده اند که در خاک های عاری از علف های هرز، محصول گیاهان بطور قابل توجهی بر اثر خاک ورزی افزایش نمی یابند. با تنظيم برنامه صحيح، اين امکان وجود دارد که علف های هرز را به طور موثر و اقتصادی در زمانی که هنوز کوچک هستند، با به کار بردن ادوات سبک کنترل نمود. انجام شخم عميق در خاک خشک در طول ماه های تابستان، احتمالا موثرترین عمل برای کنترل علف های هرز پایا از قبیل جانسون گرس می باشد.
جلوگیری از فرسایش خاک
به حداقل رساندن فرسایش خاک از طریق انجام عملیاتی مانند خاک ورزی در جهت خطوط تراز، شیاردار کردن سطح خاک و قرار دادن مناسب خاشاک در خاک امکان پذیر است.