ساختمان زيرشكن ها و انواع آن ها

زیر شکن ها از دو قسمت مهم و مجزا، يعنى تیرک افزار یا شاسی و شاخه یا شاخه ها تشکیل می شوند. هر شاخه به نوبه خود، از سه قسمت مهم، یعنی ساقه، کفش و تیغه یا نوک تشکیل شده است. لبه جلویی ساقه، پیشانی نامیده می شود. پیشانی قابل تعويض با لبه باریک مخروطى، در بعضی از انواع، باعث کاهش مقاومت کششی و افزایش طول عمر دستگاه و بهتر شدن برش خاک می گردد.

کفش یا قسمت پهن پایینی ساقه، معمولا قسمتى مجزا است که با پیچ و مهره به ساقه متصل می شود. در بعضی از انواع، کفش، قسمت جدا نشدنی ساقه محسوب می شود. تیغه یا نوک، قطعه ای گوه مانند و قابل تعويض است که با پیچ و مهره به کفش متصل می شود. شاخه در انتهای بالایی خود به تیرک افزار یا شاسی متصل می شود. در انواع چند شاخه ای، امکان جابجایی شاخه ها به منظور تغيير فاصله بين آن ها وجود دارد.

برای جلوگیری از صدمه ديدن زيرشكن و همچنین تراکتور، در موقع برخورد شاخه با موانع احتمالی، معمولا شاخه مجهز به پیچ برشی ایمنی، ضامن فنری ایمنی یا سیستم دوباره نشین خودکار فنری می باشد. شاخه ها در انواع مختلف ممکن است از نوع راست، مورب و انحنادار باشند. در زمان حاضر، اكثر زیرشكن ها از نوع سوار هستند و بسته به اندازه تراکتورهای مختلف و عمق نفوذ، دارای 1 تا ۱۳ شاخه می باشند.

زیرشکن های کششی چرخدار، که در گذشته در بعضی از مناطق متداول بوده اند هنوز هم برای شرایط سخت مورد استفاده قرار می گیرند. زیر شکن های یک شاخه ای برای متصل شدن به اتصال سه نقطه از نوع گروه ۱ و ۲ تراکتورهای بزرگ تا متوسط ساخته شده اند. برای کشیدن یک زیر شکن یک شاخه ای که در عمق ۹۰ سانتی متر در یک خاک سخت کار می کند، معمولا تراکتوری با توان ۶۰ تا ۸۵ اسب بخار مورد نیاز است.

چیزل های زیرشکن V شكل که به نام های شکاف دهنده های V یا چیزل های V نیز معروفند، نوعی خاص از زیرشکن ها هستند که دارای یک شاسی V شكل و ۵ تا ۱۳ شاخه می باشند. این نوع زيرشكن ها را می توان برای شکستن لایه های سختی که در عمق 40 تا 60 سانتي متر قرار گرفته اند، به کار برد.

شاخه ها ممکن است با فاصله ۴۵ تا ۱۰۰ سانتي متر از یکدیگر قرار بگیرند. چیزل زیرشكن ها، سطح خاک را به صورت ناهموار، باز و شل به جای می گذارند. این وضعیت باعث جذب آب و جلوگیری از فرسایش خاک می شود. نفوذ عمیق در خاک، موجب نفوذ آب در عمق بیشتر شده و ذخیره سازی رطوبت برای تولید محصول افزایش می یابد.

به منظور نفوذ و پیشروی بهتر زیرشکن در خاک های سخت، بعضی از انواع تک شاخه این دستگاه ها به یک وسیله مرتعش کننده مجهزند. این سیستم مرتعش کننده که حرکت خود را از محور توان دهی تراکتور می گیرد، باعث ارتعاش شاخه می شود. شیب ساقه ها و تیغه های زیرشکن بر روی مقاومت کششی و متلاشی شدن خاک اثر می گذارد. وقتی انتهای پایینی شاخه ها به طرف جلو و سر تیغه ها به طرف پایین تمایل پیدا کند، آن ها خاک را بهتر از موقعی که عمودی یا تقریبا عمودی باشند، می شکنند. شاخه های انحنادار وقتی در زیر لایه سخت کار می کنند، خاک جلو و بین شاخه ها را بلند کرده و متلاشی می کنند. وقتی شاخه های زیرشکن به صورت زیگزاگ به یک تیرک افزار متصل شوند، موجب عبور بهتر خاشاک شده و انجام کار آسان تر می شود زیرا شاخه های جلویی به شکستن خاک برای شاخه های عقبی، کمک می کنند.

اصول کار و تنظیم زیرشکن

در موقع کار، زاویه قرارگیری تیغه نسبت به سطح زمین باعث تمایل شاخه به نفوذ در خاک شده و به تدریج شاخه را تا عمق مورد نظر، به طرف پایین می کشد. در حین حرکت به طرف جلو، تیغه، خاک را بلند می کند و به کمک پیشانی، خاک را می شکافد. با شکافته شدن خاک، زمین در عرضی متناسب با نوع و اندازه شاخه و عمق کار متلاشی می شود.

در انواع چند شاخه ای متداول، فاصله بين شاخه ها قابل تنظیم بوده و معمولا حدود ۱ متر یا بیشتر است. فاصله بین شاخه ها در انواع چیزل زیرشکن V شکل، ممکن است از ۴۵ تا ۱۰۰ سانتی متر تغییر کند. در انواع تک شاخه ای، فاصله بین شکاف های به وجود آمده در زمین، با توجه به شرایط خاک و تجربه راننده تراکتور، از ۱ تا 5/2 متر تغییر می کند. در صورتی که قرار است پس از استفاده از زیرشکن، برای آماده سازی بستر بذر، زمین شخم شود، معمول این است که زیرشکن عمود بر جهت شخم مورد استفاده قرار گیرد.

چنانچه استفاده از زیرشکن و پشته ساز به صورت توام انجام می گیرد، الگوی مورد استفاده باید از الگوی به وجود آمدن ردیف های کشت در آینده پیروی کند. در مناطقی که خاک آبیاری می شود، معمولا جهت قرارگیری ردیف های کشت در طی سال های متوالی یکسان است. در این مناطق، بهتر است قسمت بین ردیف های کشت سال قبل توسط زیرشکن متلاشی شده و پشته های جدید در این قسمت به وجود آید. در موقع كار، زيرشكن باید تراز باشد. عدم تراز بودن، موجب کار ناصحیح گاوآهن و فرسودگی آن خواهد شد. برای تنظیم عمق زیرشکن، از سیستم هیدرولیک تراکتور، چرخ های تنظیم عمق یا هر دو استفاده می شود.