گاوآهن برگردان یکی از انواع اصلی گاوآهن در کشاورزی است. این ابزار برای خاکورزی اولیه طراحی شده و وظیفه اصلی آن بریدن، بلند کردن، شکستن و کاملا برگرداندن لایهای از خاک است. نام (برگردان) از صفحه خمیده فلزی آن گرفته شده که خاک بریدهشده را وارونه میکند و بقایای گیاهی، علفهای هرز و مواد آلی سطحی را به زیر خاک منتقل مینماید.
گاوآهن برگردان خاک را به صورت شیاری برش میدهد، لایه بریدهشده را از جای خود جدا کرده، آن را بلند میکند و با چرخشی حدود ۱۸۰ درجه برمیگرداند. نتیجه این عمل، ایجاد بستر مناسب برای کاشت، بهبود تهویه خاک، دفن بقایا و کنترل علفهای هرز است. گاوآهن برگردان معمولا به تراکتور متصل میشود و در انواع گاوآهن یکطرفه و گاوآهن دوطرفه ساخته میگردد.
ساختار کلی گاوآهن برگردان
ساختمان گاوآهن برگردان از اجزای اصلی و فرعی تشکیل شده است که هماهنگ با یکدیگر کار میکنند. بخش اصلی و فعال آن خیش نام دارد و هر خیش به تنهایی قادر به انجام عملیات شخم است. گاوآهنهای بزرگتر دارای چندین خیش هستند که به صورت پلکانی یا ردیفی روی شاسی نصب میشوند. خیش خود از چندین قطعه مهم ساخته شده که عبارتند از:
تیغه یا سوک
قسمت تیز و برنده جلویی خیش است که مانند لبه یک گوه عمل میکند. تیغه به طور مستقیم با خاک تماس پیدا کرده و آن را برش میدهد. نوک تیغه به سمت پایین متمایل است تا نیروی مکشی ایجاد کند و گاوآهن به عمق خاک فرو رود. تیغه معمولا از فولاد سخت و مقاوم به سایش ساخته میشود و لبه آن باید همیشه تیز بماند تا برش تمیز انجام شود.
صفحه برگردان
مهمترین و مشخصهترین بخش گاوآهن برگردان است. این صفحه فلزی خمیده و انحنادار درست پشت تیغه قرار دارد. صفحه برگردان خاک بریدهشده توسط تیغه را دریافت میکند، آن را به سمت بالا هدایت کرده، میشکند و در نهایت وارونه مینماید. انحنای صفحه (استوانهای، نیمهاستوانهای یا عمومی) بسته به نوع خاک متفاوت است؛ برای مثال در خاکهای سنگین انحنای بیشتری نیاز است. صفحه معمولا از فولاد سهلایه یا فولاد مخصوص ساخته میشود تا در برابر سایش مقاوم باشد.
پیشانی یا سرخیش
بخشی از صفحه برگردان یا اتصال آن به تیغه است که به برش عمودی دیواره شیار کمک میکند و خاک را به سمت صفحه اصلی هدایت مینماید.
دنباله یا پشت صفحه
ادامه صفحه برگردان است که خاک را به طور کامل هدایت و تخلیه میکند.
کفش یا لندساید
قطعهای صاف و کشیده در قسمت پایینی و جانبی خیش است که در امتداد کف شیار حرکت میکند. کفش نیروی جانبی ناشی از برگرداندن خاک را تحمل کرده و تعادل و پایداری گاوآهن برگردان را حفظ مینماید. این قطعه اصطکاک را کاهش میدهد و جهت حرکت مستقیم را تضمین میکند.
پاشنه
در انتهای کفش یا آخرین خیش قرار دارد و برای حفظ تعادل بیشتر و جلوگیری از فرو رفتن بیش از حد گاوآهن برگردان در خاک استفاده میشود.
تنه
بدنه اصلی و فلزی محکم خیش است که تمام اجزا (تیغه، صفحه برگردان، کفش و ...) را به یکدیگر متصل و محکم نگه میدارد. تنه نیروی وارده را تحمل کرده و به ساقه متصل میشود.
اجزای دیگر ساختمان گاوآهن برگردان
اجزای دیگر ساختمان گاوآهن برگردان عبارتند از:
ساقه
هر خیش از طریق ساقه محکم به شاسی یا قاب اصلی گاوآهن برگردان متصل میگردد. ساقهها معمولا قابل تنظیم بوده و امکان تغییر فاصله و موقعیت خیشها را فراهم میکنند.
شاسی یا قاب اصلی
شاسی، ساختار فلزی اصلی گاوآهن برگردان که تمام خیشها، ساقهها و اتصالات را نگه میدارد. شاسی در مدلهای سوار، نیمهسوار یا کششی متفاوت است.
اتصالات سهنقطهای یا کششی
بخشی که گاوآهن برگردان را به تراکتور متصل میکند و اجازه انتقال قدرت و تنظیم ارتفاع و عمق را میدهد.
چرخهای تنظیم و تثبیت
در بسیاری از مدلها وجود دارند و برای کنترل عمق شخم، تعادل در انتهای مزرعه و حمل آسانتر گاوآهن برگردان به کار میروند.
خیش پیشبر
در برخی مدلها یک دیسک یا تیغه گردان جلوی خیش اصلی نصب میشود تا علفها و بقایای سطحی را برش دهد و کار خیش اصلی را آسانتر کند.
در یک گاوآهن برگردان کامل، چندین خیش (از یک تا چند خیش بسته به قدرت تراکتور) به صورت متوالی روی شاسی نصب میشوند. هر خیش مستقل است اما هماهنگ عمل میکنند. فاصله بین خیشها (فاصله شیار) معمولا بین ۳۰ تا ۵۰ سانتیمتر و کل سازه از فولاد مقاوم ساخته شده است. در مدلهای دوطرفه، دو مجموعه کامل خیش در جهت مخالف روی یک شاسی قرار دارند که با کمک جک هیدرولیک قابل چرخش هستند.
این ساختار دقیق و مهندسیشده باعث میشود گاوآهن برگردان قادر به انجام شخم عمیق و یکنواخت باشد. هر قطعه نقش خاصی در برش، بلند کردن، شکستن و برگرداندن خاک دارد و هماهنگی میان آنها کیفیت نهایی عملیات را تعیین میکند.