بهترین الگوی شخم زدن با گاوآهن های برگردان دار متداول (یکطرفه) سوار، کششی و نیمه سوار برای هر مزرعه مشخص، بايد شامل اهداف حفاظت خاک و اجتناب از سفرهای اضافی در حاشیه (سر زمین) باشد. الگوی شخم زدن همچنین باید فاقد دور زدن های اضافی، سرخط ها و جوي های بی مورد باشد.
تعداد مناسب قطعات زمين، پشته ها و جوي ها، بستگی به عرض مزرعه، سرعت حرکت در حاشیه ها و زمان نسبی صرف شده در حاشیه زمین نسبت به زمان شخم زدن دارد. اگر فشردگی خاک بر اثر سفرهای مکرر بر روی حاشیه زمین، مشکلی محسوب می شود، عرض قطعات باید کاهش یابد.
چنانچه قبلا اشاره شد، گاوآهن های برگردان دار متداول یا یکطرفه، خاک را به طرف راست می ریزند، بنابراین نیازمند سفرهای متوالی همجوار و یک جهت می باشند، در غیر این صورت، تعدادی جوی و پشته ایجاد خواهد شد. جوی موقعی به وجود می آید که دو نوار همجوار را با گردش تراکتور به طرف چپ شخم بزنیم و پشته در زمانی به وجود می آید که گردش تراکتور به طرف راست این دو نوار شخم شده انجام شود.
شخم برهم یا شخم بسته
در شخم هر قطعه زمین در الگوی قطعه بندی، اگر شخم از وسط قطعه زمين شروع و به دو طرف آن قطعه (به طرف مرز قطعه) ختم شود، در وسط یک پشته و در دو طرف قطعه دو شیار به وجود می آید. این روش شخم زدن، گردآوری، شخم برهم یا شخم بسته نامیده می شود.
شخم از هم یا شخم باز
اگر شخم از دو طرف قطعه زمین شروع شده و در وسط زمین پایان یابد، در وسط قطعه زمین یک جوی و در دو طرف زمین دو نیم پشته به وجود می آید. به این روش شخم زدن، پراکنش، شخم از هم یا شخم باز گفته می شود.
علامت گذاری زمین با ایجاد یک شیار سطحی (شیار حاشيه يا شيار علامت گذاری) در دو انتهای مزرعه با فاصله مناسبی از محیط آن شروع می شود. مقدار زمین به جای مانده بين محيط زمين و شيار علامت گذاری، حاشیه یا سر زمین نامیده می شود که برای دور زدن تراکتور و گاوآهن در دو انتها یا دو سر زمين اختصاص می یابد. پهنای حاشیه های انتهایی بستگی به اندازه گاوآهن و تراکتور دارد اما باید به اندازه کافی عريض باشد تا گاوآهن و تراکتور بتوانند به آسانی در فاصله بین شیار حاشیه و محیط مزرعه دور بزنند.
باید توجه داشت که نزدیک کردن بیش از حد شیار حاشیه به محیط مزرعه، صرفه جویی محسوب نخواهد شد. پهنای حاشيه معمولا بستگی به اندازه تراکتور و گاوآهن دارد و از ۶ تا ۱۲ متر متغیر است. برای مثال، تراکتوری با یک گاوآهن دو خيشه سوار قادر است در یک حاشیه ۶ تا ۷ متری دور بزند، در حالی که یک تراکتور چرخ زنجیری با یک گاوآهن ۵ تا ۶ خیشه کششی نیاز به حاشیه ای به پهنای ۱۱ متر دارد.
به طور کلی برای این که عمل دور زدن به آسانی انجام شود، پهنای حاشیه باید حداقل به اندازه نصف طول تراکتور و گاوآهن متصل به آن باشد. پهنای حاشیه بهتر است ضریبی از عرض کار گاوآهن باشد. بعد از تصمیم گیری در مورد پهنای حاشیه زمین، در این فاصله تعیین شده، تیرک هایی به فواصل کافی از یکدیگر در دور زمین نصب می شود. هر یک از این تیرک ها بعدا به عنوان راهنمایی برای راننده تراکتور محسوب می شود که تراکتور را در امتداد آن حرکت داده و با نزدیک شدن به هر یک از آن ها، آن را از زمین در می آورد و به راه خود ادامه می دهد.
چنانچه محیط زمین دارای انحنا باشد، از دو نفر کارگر استفاده می شود. این دو نفر طنابی را به اندازه پهنای حاشیه زمین در دست گرفته، یکی از آن ها روی محیط مزرعه حرکت می کند و دیگری روی مسیری که خط شیار حاشیه باید درآورده شود، قدم می گذارد.
شخص دوم هادی راننده تراکتور، برای درآوردن شیار حاشیه خواهد بود. شيار حاشيه توسط خیش عقب گاوآهن درآورده می شود و عمق آن می بایست کم و در حدود ۸ سانتي متر باشد زیرا این شیار به عنوان یک راهنما، هنگامی که راننده تراکتور قطعات زمین را شخم می زند، محسوب می شود تا با رسیدن به آن گاوآهن را از زمین خارج کرده یا به خاک بیندازد.
برای این که گاوآهن طوری تنظیم شود که با خیش عقب یک شیار کم عمق به وجود آید، در گاوآهن های کششی به وسیله اهرم یا اهرم های تنظیم کننده و در گاوآهن های سوار و نیمه سوار، به وسیله پیچ های تنظیم بازوی رابط سمت راست و بازوى اتصال وسط اتصال سه نقطه، خیش های جلویی باید از خاک خارج شوند. پس از پایان کار ایجاد شيار حاشيه، مزرعه بايد قطعه بندی شود. پهنای این قطعات باید به اندازه کافی باشد و معمولا با توجه به اندازه تراکتور و ضريبى صحیح از عرض کار گاوآهن مورد استفاده، در نظر گرفته می شود.
یکی از متداول ترین الگوهای شخم قطعه بندی که معمولا در مزارع مستطيل شكل، مورد استفاده قرار می گیرد را در ادامه توضیح می دهیم. در این الگوی شخم، قطعات زمین به طور یک در میان، به روش برهم و از هم شخم زده می شوند تا از ایجاد پستی و بلندی های بیش از حد در مزرعه جلوگیری به عمل آید.
برای حفظ وضعيت مطلوب لايه سطحی زمین، اصولا روش شخم قطعات باید سال به سال عوض شود. یعنی، قطعه ای که در یک سال به روش برهم شخم می خورد، در سال بعد به روش از هم، و قطعه ای که در یک سال به روش از هم شخم می خورد، در سال بعد به روش برهم شخم زده شود. اتمام شخم مزرعه با شخم دو حاشیه انتهایی زمین انجام می شود.
شخم حاشیه های مزرعه ممكن است طوری انجام شود که خاک تمام شیارها به سمت زمین شخم خورده یا زمین شخم نخورده ریخته شود. در حالت اول یک شیار در کنار مرز مزرعه و در حالت دوم یک شیار در کنار زمین شخم خورده ایجاد خواهد شد.
البته این شیارها بعدا با عمليات خاک ورزی تکمیلی، برطرف خواهند شد. بهتر است سال به سال، حاشیه های مزرعه در جهت مرز مزرعه یا خلاف جهت آن شخم شوند تا به تراز ماندن حاشیه ها کمک شود. در الگوی دیگری از شخم حاشیه های انتهایی مزرعه، می توان حاشیه هایی در سمت بیرونی دو ضلع کناری مزرعه با عرض مساوی حاشیه های انتهایی به جای گذاشت و حاشیه های انتهایی را به همراه این دو قسمت به صورت دور تا دور (گردشی) شخم نمود تا بدین ترتیب، مشکل عقب روی در موقع شخم حاشیه های انتهایی حل شود.
لازم به ذکر است که شخم نباید در موقع دور زدن در گوشه های زمین ادامه پیدا کند. بدین معنی که گاوآهن در گوشه ها باید از خاک خارج شود و پس از دور زدن و در مسیر جدید قرار گرفتن، با کمی عقب روی، دوباره در خاک بیفتد.